Sosna kosodrzewina

Pinus mugo iglak

Inne nazwy: Sosna górska, Sosna hakowata, podgatunek błotny, podgatunek hakowata

Co zrobić we wrześniu

Sadzenie Materiał z pojemnika — sadź w kwi–paź · z bryłą ziemi w mar, kwi, sie, wrz, paź · zalecenie ogólne dla grupy
Sosny balotowane sadź wczesną jesienią albo bardzo wczesną wiosną Metodyka rozdziela dwa przypadki: rośliny z pojemników można sadzić przez cały sezon, ale drzewa balotowane i z gołym korzeniem — wczesną jesienią, żeby zdążyły się ukorzenić przed zimą, albo bardzo wczesną wiosną, zanim przyjdą upały i gleba zacznie wysychać. Sosna z uszkodzoną bryłą korzeniową przyjmuje się źle, bo nie odbuduje korony cięciem.
Sprawdź wierzchołki pędów — okrągłe otwory z wyciekającą żywicą

Pielęgnacja

Sadzenie Materiał z pojemnika — sadź w kwi–paź · z bryłą ziemi w mar, kwi, sie, wrz, paź · zalecenie ogólne dla grupy
Cięcie Wczesnym latem (maj–cze)
Nawożenie Nawóz dla roślin kwaśnolubnych (kwi) · zalecenie ogólne dla grupy
Zimowla Mrozoodporna — okrycia nie wymaga
Podlewanie Oszczędnie — znosi suszę

Zalecenia dla gatunku — przy konkretnej odmianie mogą się różnić.

Wymagania

Stanowisko	słońce
Wysokość	1 m–3 m
Szerokość	1,5 m–4 m
Kwitnienie	maj–lip
Gleba	przepuszczalna, piaszczysta, kamienista, uboga
Wilgotność	umiarkowanie wilgotna
Odczyn	lekko kwaśna, obojętna, zasadowa
Mrozoodporność	w pełni mrozoodporna · strefa 5+
Pokrój	drzewo
Zastosowanie	skalniak, rabata, pojemnik, solitera, okrywowa

Kalendarz zabiegów

Zabiegi opisane dla rodzaju — wybrane te, które dotyczą także tego gatunku i odmiany.

Styczeń	Zimą przejrzyj dziesięć pędów pod lupą
Luty	Zimą przejrzyj dziesięć pędów pod lupą
Marzec	Wybierz stanowisko: pełne słońce, przepuszczalna gleba, z dala od porzeczki Sosna jest rośliną światła — wszystkie trzy gatunki najczęstsze na działkach (pospolita, górska, czarna) atlas opisuje jako wymagające pełnego nasłonecznienia i znoszące suszę, za to o niskich wymaganiach glebowych. W cieniu sosna się wyciąga, ogałaca od dołu i nigdy nie odbuduje pokroju. Druga decyzja jest jeszcze ważniejsza: sosna wejmutka i sosna limba są żywicielami rdzy wejmutkowo-porzeczkowej, której drugim gospodarzem jest porzeczka czarna. Posadzenie ich obok siebie to zaproszenie choroby na obie rośliny naraz. Zimą przejrzyj dziesięć pędów pod lupą Przy licznych zimujących stadiach — jeden zabieg olejem parafinowym Metodyka wskazuje preparat oparty na oleju parafinowym jako reakcję na wykrycie licznych zimujących jaj i larw. Olej działa mechanicznie — dusi — więc nie buduje odporności i jest łagodniejszy dla owadów pożytecznych niż zabiegi letnie. Później, gdy larwy ochojników schowają się pod świeżą wydzieliną woskową, taki zabieg jest już znacznie mniej skuteczny. Zastrzeżenie z broszury ODR: skutki stosowania preparatów olejowych na iglakach wczesną wiosną nie są dobrze udokumentowane, choć autorka w kilku obserwowanych przypadkach nie stwierdziła uszkodzeń. Nie strzyż sosny nożycami jak żywopłotu Sosny nie przenawoź — postaw na materię organiczną, nie na azot Sosny to rośliny gleb ubogich: atlas dla wszystkich trzech gatunków podaje niskie wymagania glebowe, a dla sosny pospolitej wręcz podłoża skrajnie ubogie jako optimum. Przenawożenie azotem daje wybujałe, miękkie przyrosty, a metodyka wiąże zbyt obfite nawożenie azotowe z nasileniem patogenów bezwzględnych, do których należą rdze. Warto natomiast poprawiać strukturę gleby: nawozy organiczne podnoszą jej potencjał antychorobowy przez mikroorganizmy ograniczające rozwój patogenów. Rozdziel sosnę od porzeczki, piwonii i dzwonka
Kwiecień	Wybierz stanowisko: pełne słońce, przepuszczalna gleba, z dala od porzeczki Sosna jest rośliną światła — wszystkie trzy gatunki najczęstsze na działkach (pospolita, górska, czarna) atlas opisuje jako wymagające pełnego nasłonecznienia i znoszące suszę, za to o niskich wymaganiach glebowych. W cieniu sosna się wyciąga, ogałaca od dołu i nigdy nie odbuduje pokroju. Druga decyzja jest jeszcze ważniejsza: sosna wejmutka i sosna limba są żywicielami rdzy wejmutkowo-porzeczkowej, której drugim gospodarzem jest porzeczka czarna. Posadzenie ich obok siebie to zaproszenie choroby na obie rośliny naraz. Przy licznych zimujących stadiach — jeden zabieg olejem parafinowym Metodyka wskazuje preparat oparty na oleju parafinowym jako reakcję na wykrycie licznych zimujących jaj i larw. Olej działa mechanicznie — dusi — więc nie buduje odporności i jest łagodniejszy dla owadów pożytecznych niż zabiegi letnie. Później, gdy larwy ochojników schowają się pod świeżą wydzieliną woskową, taki zabieg jest już znacznie mniej skuteczny. Zastrzeżenie z broszury ODR: skutki stosowania preparatów olejowych na iglakach wczesną wiosną nie są dobrze udokumentowane, choć autorka w kilku obserwowanych przypadkach nie stwierdziła uszkodzeń. Od kwietnia do czerwca szukaj białego wosku na korze i u nasady igieł Nie strzyż sosny nożycami jak żywopłotu Ściółkuj kompostowaną korą — ale sprawdź, skąd pochodzi Metodyka poleca kompostowaną korę sosnową jako komponent ograniczający rozwój patogenów glebowych i zabezpieczający przed infekcją rośliny szczególnie podatne na fytoftorozę, a sosnę wymienia w tej grupie obok cyprysika i różanecznika. W tym samym zdaniu stawia jednak zastrzeżenie: z korą istnieje ryzyko wprowadzenia opieńki miodowej — grzyba, który występuje pospolicie w lasach i stamtąd trafia do ogrodów, a raz wprowadzony rozchodzi się sznurami grzybni od rośliny do rośliny. Sosny nie przenawoź — postaw na materię organiczną, nie na azot Sosny to rośliny gleb ubogich: atlas dla wszystkich trzech gatunków podaje niskie wymagania glebowe, a dla sosny pospolitej wręcz podłoża skrajnie ubogie jako optimum. Przenawożenie azotem daje wybujałe, miękkie przyrosty, a metodyka wiąże zbyt obfite nawożenie azotowe z nasileniem patogenów bezwzględnych, do których należą rdze. Warto natomiast poprawiać strukturę gleby: nawozy organiczne podnoszą jej potencjał antychorobowy przez mikroorganizmy ograniczające rozwój patogenów. Rozdziel sosnę od porzeczki, piwonii i dzwonka
Maj	Wybierz stanowisko: pełne słońce, przepuszczalna gleba, z dala od porzeczki Sosna jest rośliną światła — wszystkie trzy gatunki najczęstsze na działkach (pospolita, górska, czarna) atlas opisuje jako wymagające pełnego nasłonecznienia i znoszące suszę, za to o niskich wymaganiach glebowych. W cieniu sosna się wyciąga, ogałaca od dołu i nigdy nie odbuduje pokroju. Druga decyzja jest jeszcze ważniejsza: sosna wejmutka i sosna limba są żywicielami rdzy wejmutkowo-porzeczkowej, której drugim gospodarzem jest porzeczka czarna. Posadzenie ich obok siebie to zaproszenie choroby na obie rośliny naraz. Od kwietnia do czerwca szukaj białego wosku na korze i u nasady igieł Na przełomie maja i czerwca skróć świece — jedyny sposób na zwarty pokrój Sosna nie odbija ze starego drewna: pąki śpiące ma nieliczne, a zdolność do wytwarzania przyrostów z nich maleje z wiekiem (broszura PZD mówi to o roślinach iglastych wprost). Cięcie w bezlistny pęd zostawia więc martwy kikut na zawsze. Jedyny zabieg formujący, który u sosny działa, polega na skracaniu młodych, jeszcze niewyrośniętych świec — roślina odpowiada na to wytworzeniem pąków i pędów bocznych, czyli zagęszcza się zamiast łysieć. Ściółkuj kompostowaną korą — ale sprawdź, skąd pochodzi Metodyka poleca kompostowaną korę sosnową jako komponent ograniczający rozwój patogenów glebowych i zabezpieczający przed infekcją rośliny szczególnie podatne na fytoftorozę, a sosnę wymienia w tej grupie obok cyprysika i różanecznika. W tym samym zdaniu stawia jednak zastrzeżenie: z korą istnieje ryzyko wprowadzenia opieńki miodowej — grzyba, który występuje pospolicie w lasach i stamtąd trafia do ogrodów, a raz wprowadzony rozchodzi się sznurami grzybni od rośliny do rośliny. Od maja do sierpnia szukaj ogołoconych pędów i brązowych oprzędów Larwy i oprzędy wycinaj i pal, nie kompostuj Metodyka traktuje mechaniczne usuwanie zasiedlonych części jako pełnoprawną metodę ochrony, nie półśrodek: silnie porażone i zasiedlone fragmenty należy wycinać i palić. Na kompoście larwy boreczników i osnui spokojnie dokończą rozwój i wrócą na sosnę w przyszłym roku. Lepkie igły na wierzchołkach pędów — szukaj miodownicy Zanim sięgniesz po preparat — sprawdź, czy nie masz już sprzymierzeńców
Czerwiec	Od kwietnia do czerwca szukaj białego wosku na korze i u nasady igieł Na przełomie maja i czerwca skróć świece — jedyny sposób na zwarty pokrój Sosna nie odbija ze starego drewna: pąki śpiące ma nieliczne, a zdolność do wytwarzania przyrostów z nich maleje z wiekiem (broszura PZD mówi to o roślinach iglastych wprost). Cięcie w bezlistny pęd zostawia więc martwy kikut na zawsze. Jedyny zabieg formujący, który u sosny działa, polega na skracaniu młodych, jeszcze niewyrośniętych świec — roślina odpowiada na to wytworzeniem pąków i pędów bocznych, czyli zagęszcza się zamiast łysieć. Latem co dwa tygodnie oglądaj igły — mozaikowate plamki i przędza Od maja do sierpnia szukaj ogołoconych pędów i brązowych oprzędów Larwy i oprzędy wycinaj i pal, nie kompostuj Metodyka traktuje mechaniczne usuwanie zasiedlonych części jako pełnoprawną metodę ochrony, nie półśrodek: silnie porażone i zasiedlone fragmenty należy wycinać i palić. Na kompoście larwy boreczników i osnui spokojnie dokończą rozwój i wrócą na sosnę w przyszłym roku. Sprawdź wierzchołki pędów — okrągłe otwory z wyciekającą żywicą Lepkie igły na wierzchołkach pędów — szukaj miodownicy 18–21°C i częste deszcze — obejrzyj igły pod kątem rdzy Zanim sięgniesz po preparat — sprawdź, czy nie masz już sprzymierzeńców
Lipiec	Latem co dwa tygodnie oglądaj igły — mozaikowate plamki i przędza Od maja do sierpnia szukaj ogołoconych pędów i brązowych oprzędów Larwy i oprzędy wycinaj i pal, nie kompostuj Metodyka traktuje mechaniczne usuwanie zasiedlonych części jako pełnoprawną metodę ochrony, nie półśrodek: silnie porażone i zasiedlone fragmenty należy wycinać i palić. Na kompoście larwy boreczników i osnui spokojnie dokończą rozwój i wrócą na sosnę w przyszłym roku. Sprawdź wierzchołki pędów — okrągłe otwory z wyciekającą żywicą Lepkie igły na wierzchołkach pędów — szukaj miodownicy 18–21°C i częste deszcze — obejrzyj igły pod kątem rdzy Zanim sięgniesz po preparat — sprawdź, czy nie masz już sprzymierzeńców
Sierpień	Latem co dwa tygodnie oglądaj igły — mozaikowate plamki i przędza Od maja do sierpnia szukaj ogołoconych pędów i brązowych oprzędów Larwy i oprzędy wycinaj i pal, nie kompostuj Metodyka traktuje mechaniczne usuwanie zasiedlonych części jako pełnoprawną metodę ochrony, nie półśrodek: silnie porażone i zasiedlone fragmenty należy wycinać i palić. Na kompoście larwy boreczników i osnui spokojnie dokończą rozwój i wrócą na sosnę w przyszłym roku. Sprawdź wierzchołki pędów — okrągłe otwory z wyciekającą żywicą Zanim sięgniesz po preparat — sprawdź, czy nie masz już sprzymierzeńców
Wrzesień	Sosny balotowane sadź wczesną jesienią albo bardzo wczesną wiosną Metodyka rozdziela dwa przypadki: rośliny z pojemników można sadzić przez cały sezon, ale drzewa balotowane i z gołym korzeniem — wczesną jesienią, żeby zdążyły się ukorzenić przed zimą, albo bardzo wczesną wiosną, zanim przyjdą upały i gleba zacznie wysychać. Sosna z uszkodzoną bryłą korzeniową przyjmuje się źle, bo nie odbuduje korony cięciem. Sprawdź wierzchołki pędów — okrągłe otwory z wyciekającą żywicą
Październik	Sosny balotowane sadź wczesną jesienią albo bardzo wczesną wiosną Metodyka rozdziela dwa przypadki: rośliny z pojemników można sadzić przez cały sezon, ale drzewa balotowane i z gołym korzeniem — wczesną jesienią, żeby zdążyły się ukorzenić przed zimą, albo bardzo wczesną wiosną, zanim przyjdą upały i gleba zacznie wysychać. Sosna z uszkodzoną bryłą korzeniową przyjmuje się źle, bo nie odbuduje korony cięciem. Jesienią zgrab opadłe igły i wynieś chore pędy Metodyka podaje to jednym zdaniem: jesienią wskazane jest zbieranie opadłych liści i ich spalenie, żeby nie dopuścić do przezimowania wielu grzybów chorobotwórczych i szkodników. Na sośnie dotyczy to przede wszystkim rdz — zarodniki zimują na opadłych igłach i wiosną wracają z prądami powietrza na sąsiednie rośliny. Przed zimą przekop glebę wokół nowych nasadzeń i nie zagrabiaj Metodyka wymienia to wśród zasad ograniczających liczebność szkodników: przed zimą przekopać glebę i pozostawić ją bez zagrabiania, a w okresie wegetacji często spulchniać. Przekopana i nierozdrobniona gleba wystawia na powierzchnię zimujące stadia — pędraki, drutowce i rolnice — które wymarzają albo trafiają do ptaków.
Listopad	Zimą przejrzyj dziesięć pędów pod lupą Jesienią zgrab opadłe igły i wynieś chore pędy Metodyka podaje to jednym zdaniem: jesienią wskazane jest zbieranie opadłych liści i ich spalenie, żeby nie dopuścić do przezimowania wielu grzybów chorobotwórczych i szkodników. Na sośnie dotyczy to przede wszystkim rdz — zarodniki zimują na opadłych igłach i wiosną wracają z prądami powietrza na sąsiednie rośliny. Przed zimą przekop glebę wokół nowych nasadzeń i nie zagrabiaj Metodyka wymienia to wśród zasad ograniczających liczebność szkodników: przed zimą przekopać glebę i pozostawić ją bez zagrabiania, a w okresie wegetacji często spulchniać. Przekopana i nierozdrobniona gleba wystawia na powierzchnię zimujące stadia — pędraki, drutowce i rolnice — które wymarzają albo trafiają do ptaków.
Grudzień	Zimą przejrzyj dziesięć pędów pod lupą

Zależne od pogody i obserwacji

Przy zakupie obejrzyj bryłę korzeniową i pędy Metodyka poświęca temu osobny podrozdział: to najtańszy moment, żeby nie wpuścić na działkę czerwców, przędziorków i ochojników, a przede wszystkim fytoftorozy, na którą sosna jest wymieniona jako gatunek szczególnie podatny. Choroba korzeni kupiona razem z rośliną zostaje w ziemi na lata.
Przed sadzeniem przekop ziemię i poszukaj pędraków Metodyka zaleca sprawdzenie gleby przed posadzeniem roślin wprost: drutowce, pędraki, rolnice i larwy opuchlaków mają kilkuletni cykl rozwojowy, więc zostawione bez działania będą zagrażać sośnie przez kolejne sezony. Najliczniej występują na glebach lekkich i przy zachwaszczeniu perzem — czyli dokładnie tam, gdzie sosna rośnie najlepiej.
Świeżo posadzoną sosnę osłoń białą agrowłókniną, gdy przyjdzie upał Metodyka podaje to jako standardowe postępowanie po sadzeniu: przy bardzo intensywnej operacji słonecznej i wysokiej temperaturze rośliny nakrywa się na kilka dni białą agrowłókniną ograniczającą transpirację. Świeżo posadzona sosna nie ma jeszcze korzeni w nowej ziemi, więc traci wodę szybciej, niż potrafi ją pobrać — objawem jest szarzenie i brązowienie igieł, którego już się nie cofnie.
Przez pierwsze dwa lata podlewaj sosnę mimo jej odporności na suszę Dorosła sosna znosi suszę — atlas podaje to zgodnie dla sosny pospolitej, górskiej i czarnej, a sosnę czarną określa wręcz jako bardzo wytrzymałą. Ale ta odporność bierze się z głębokiego systemu korzeniowego, którego świeżo posadzona roślina jeszcze nie ma. Przez pierwsze dwa sezony sosna jest tak samo wrażliwa na przesuszenie, jak każdy inny nowo posadzony krzew.
Długa susza z upałem — podlej sosny w donicach i te posadzone w tym roku
W suszy zmyj przędziorki silnym strumieniem wody
Chore i suche pędy wycinaj poniżej nekrozy, nad silnym bocznym odgałęzieniem Metodyka podaje tę instrukcję dosłownie jako podstawowy zabieg po stwierdzeniu choroby albo szkodnika: wycinać i palić silnie porażone pędy, a obumarłe usuwać poniżej miejsca nekrozy, nad silnym bocznym odgałęzieniem. Cięcie w samej nekrozie zostawia grzybnię w roślinie, a cięcie w zdrowe drewno bez bocznego odgałęzienia zostawia kikut, który u sosny już nie odbije.
Parna, wilgotna pogoda — sprawdź dolne, zacienione gałęzie
Sosna z żółknącymi igłami po mokrym sezonie — sprawdź podstawę pnia

Choroby

Rdza wejmutkowo-porzeczkowa Cronartium ribicola — Rdza dwudomowa, wymieniona w metodyce jako choroba sosny. Wiosną na pędach sosny pojawiają się żółte, wzniesione skupienia zarodnikowania (ecja), które zakażają drugiego gospodarza — porzeczkę czarną; na igłach formują się kolumnowe wzniesienia z licznymi zarodnikami. Grzybnia w pędzie jest wieloletnia, więc te same miejsca odzywają się rok po roku, a silnie porażone pędy zasychają. Na porzeczce objaw wygląda inaczej: chlorotyczne, potem brunatne plamki na górnej stronie liści i pomarańczowo-rdzawe skupiska zarodników od spodu.
Rdza pęcherzykowata igieł sosny Coleosporium tussilaginis — Metodyka wymienia tę rdzę w tabeli chorób roślin iglastych, podając sprawcę i żywiciela (sosna), bez osobnego opisu objawów. Ogólny obraz rdz z tej samej metodyki: na igłach sosny formują się kolumnowe, wzniesione skupienia z licznymi zarodnikami (u tego gatunku białawe lub pomarańczowe pęcherzyki), a silnie porażone igły żółkną i przedwcześnie opadają. Grzyb jest dwudomowy — drugim żywicielem są rośliny zielne, przede wszystkim podbiał.
Rdza piwonii i sosny Cronartium flaccidum — Metodyka wymienia tę chorobę w tabeli rdz bylin, podając sprawcę i żywicieli (piwonia, nasturcja większa) — sosny nie ma w kolumnie żywicieli, choć jest w nazwie choroby i jest drugim gospodarzem sprawcy. Ogólny obraz z tej samej metodyki: na górnej stronie liści byliny liczne, okrągłe, żółte lub pomarańczowe plamy, a od spodu pomarańczowe lub ciemnobrązowe, wypukłe skupienia zarodników; na igłach sosny formują się kolumnowe wzniesienia z licznymi zarodnikami.
Rdza dzwonka i sosny Coleosporium campanulae, Puccinia campanulae — Choroba wymieniona w metodyce w tabeli rdz bylin, ze sprawcą i żywicielem (dzwonek ogrodowy); sosna występuje wyłącznie w nazwie choroby jako drugi gospodarz. Objawy na dzwonku odpowiadają ogólnemu obrazowi rdz: żółte lub pomarańczowe plamy na górnej stronie liści i wypukłe skupienia zarodników od spodu. Na sośnie — kolumnowe wzniesienia z zarodnikami na igłach.
Fytoftoroza (zgnilizna podstawy pnia i korzeni) Phytophthora plurivora, Phytophthora spp. — Metodyka wymienia sosnę wśród roślin szczególnie podatnych na fytoftorozę (obok cyprysika i różanecznika), a Phytophthora plurivora opisuje jako patogena wielu gatunków bylin oraz roślin iglastych i liściastych, „w tym sosny”. Objawy zaczynają się na części pędów, które szarzeją lub brązowieją, po czym choroba obejmuje całą roślinę. U nasady, po niewielkim usunięciu kory, widać brązową zgniliznę rozszerzającą się nawet do 20 cm nad podłożem oraz na korzenie. Porażone rośliny obumierają.
Opieńkowa zgnilizna korzeni Armillaria mellea — Metodyka wskazuje, że opieńka występuje tam, gdzie do gleby dodaje się korę lub przykrywa się nią powierzchnię wokół roślin, i że poraża głównie rośliny iglaste. Pierwsze symptomy to zahamowanie wzrostu, przejaśnienie pędów, żółknięcie i brązowienie, a końcowym etapem zamieranie rośliny. U nasady pędów kora pęka i odchodzi od drewna, a po jej odchyleniu widać białawą grzybnię. W glebie grzyb tworzy sznury grzybniowe (ryzomorfy) przerastające kolejno od rośliny do rośliny — w nasadzeniach widać to jako stopniowe zamieranie sąsiadujących roślin.
Szara pleśń Botrytis cinerea — Metodyka opisuje szarą pleśń jako chorobę występującą praktycznie na wszystkich gatunkach roślin uprawianych w niekorzystnych warunkach, w tym na krzewach iglastych. Na porażonych częściach tworzą się pojedyncze, wodniste, brązowe, szybko powiększające się plamy, które zamierają. Na pędach nekroza rozpoczyna się od miejsca cięcia i stopniowo obejmuje cały obwód, co prowadzi do zamierania. W korzystnych warunkach na powierzchni plam pojawia się obfity, szary, pylący nalot zarodników — objaw rozstrzygający. Na obumarłych tkankach powstają czarne, twarde sklerocja o średnicy 1–15 mm.
Zgorzel zgnilakowa Pythium ultimum, także Botrytis cinerea, Fusarium avenaceum, F. culmorum, Rhizoctonia solani — Choroba siewek i sadzonek roślin zielnych i zdrewniałych, niekiedy także starszych roślin. Na sośnie dotyczy wyłącznie wysiewu z nasion i pierwszych tygodni po posadzeniu ukorzenionej sadzonki: siewki brązowieją u podstawy, przewężają się i przewracają, a korzenie gniją.
Zamieranie pędów sosny Sphaeropsis sapinea — Atlas roślin wymienia tę chorobę wprost przy sośnie czarnej: „może być atakowana przez chorobę zamierania pędów sosny wywoływaną przez grzyba Sphaeropsis sapinea”. Źródło nie podaje opisu objawów ani warunków infekcji — poza samą nazwą sprawcy i wskazaniem żywiciela nie ma tu nic więcej i celowo niczego nie dopisano.

Zagrożenia opisane dla rodzaju — przy konkretnym gatunku i odmianie nasilenie bywa inne.

Szkodniki

Przędziorek sosnowiec Oligonychus ununguis — Roztocz wysysający soki z igieł sosny i świerka. Na igłach mozaikowate, żółte, drobne plamki; z czasem igły szarzeją i opadają, a pędy oplata delikatna przędza. Rozwój przyspiesza przy suchej i gorącej pogodzie, dlatego szkody kumulują się w drugiej połowie lata.
Ochojnik sosnowy Pineus pini — Mszyca z rodziny ochojnikowatych, występująca powszechnie na sosnach dwuigielnych: pospolitej, górskiej (kosodrzewinie) i czarnej. Żeruje u nasady igieł, rzadziej na młodych pędach, pod osłoną białej wydzieliny woskowej; igły załamują się i przedwcześnie opadają. Na korze pni i pędów widoczna biała, wełnista wydzielina. W ciągu roku rozwija 3–4 pokolenia.
Ochojnik wejmutkowy — Zasiedla sosny pięcioigielne — wejmutkę i sosnę ościstą — w każdym wieku. Żeruje na gładkiej korze młodych pni i starszych gałęzi oraz na igłach starszych niż dwuletnie, od strony zacienionej (północnej i południowo-wschodniej), głównie na wysokości około 1 m. Kora zasiedlonych drzew pęka, co otwiera drogę patogenom; igły załamują się i opadają, wzrost drzew jest zahamowany. Pędy i pnie pokrywa woskowa wydzielina.
Ochojnik limbowy Pineus cembrae — Ochojnik dwudomowy: żywicielem pierwotnym są sosny pięcioigielne (limba, limba odmiany syberyjskiej, sosna koreańska, sosna drobnokwiatowa), wtórnym — świerki. Uszkadza igły, zaczynając od ich podstawy i posuwając się do połowy długości; igły jaśnieją, a ich końce brązowieją i zamierają. Zimujące larwy są ciemnobrązowe, osobniki uskrzydlone brązowoczerwone.
Ochojnik świerkowo-sosnowy — Ochojnik dwudomowy: żywicielem pierwotnym są świerk kaukaski i świerk ajański, wtórnym — sosna pospolita i sosna górska. Objawy widać na świerku (podłużne, owalne, wielokomorowe galasy na wierzchołkach pędów, poprzerastane igłami); na sosnę przelatują dojrzałe, uskrzydlone nimfy uwalniane z otwartych galasów. Dla sosny to szkodnik przygodny — sygnalizuje jednak, że w sąsiedztwie rośnie zasiedlony świerk.
Miodownica pędowososnowa Cinara pinea — Duża mszyca z rodziny miodownicowatych, żerująca na sośnie kosodrzewinie, czarnej i pospolitej. Igły na pędach wierzchołkowych pokrywa lepka substancja — rosa miodowa — po czym żółkną i opadają. Na rosie miodowej rozwijają się grzyby sadzakowe dające czarny nalot, który psuje wygląd rośliny, ale sam jej nie poraża.
Borecznik rudy Neodiprion sertifer — Błonkówka z rodziny borecznikowatych. Larwy żerują gromadnie i ogołacają pędy z igieł — metodyka opisuje objaw jednym zdaniem: „pędy pozbawione igieł”, na sośnie kosodrzewinie. Roślina odbuduje ulistnienie dopiero z nowych przyrostów, więc ogołocone pędy zostają nieestetyczne przez cały sezon.
Osnuja sadzonkowa Acantholyda hieroglyphica — Błonkówka z rodziny osnujowatych, żerująca na sośnie pospolitej, czarnej, limbie i wejmutce. Objaw jest jednoznaczny: na pojedynczych pędach pojawiają się brązowawe oprzędy, a powyżej pęd jest ogołocony z igieł. Uszkodzenia dotyczą zwykle pojedynczych pędów, więc szkoda jest przede wszystkim estetyczna.
Zwójka sosnóweczka Rhyacionia buoliana — Motyl z rodziny zwójkowatych. Gąsienice żerują wewnątrz najmłodszych pędów, przez co pędy zasychają i wyginają się kolankowato — objaw podany w metodyce dla sosny kosodrzewiny. Zniekształcenie zostaje na trwałe, bo sosna nie odtworzy prostego pędu z pąka śpiącego.
Cetyniec większy Tomicus piniperda — Chrząszcz z rodziny kornikowatych, atakujący sosnę pospolitą i świerka. W korze pędów wierzchołkowych i bocznych wygryza okrągłe otwory, z których wycieka żywica, tworząc charakterystyczny lejek. Zasiedla przede wszystkim drzewa osłabione, więc jego pojawienie się jest sygnałem, że sosna ma inny, głębszy problem.
Pędraki (larwy chrabąszczowatych) Scarabaeidae — Larwy chrząszczy z rodziny poświętnikowatych: ciało grube, pałąkowato zgięte, z silnymi nogami tułowiowymi i brązową głową. Żerują na korzeniach, przez co młode sosny więdną i zamierają, a rany w korzeniach otwierają drogę patogenom glebowym. Metodyka wymienia je razem z drutowcami, rolnicami i larwami opuchlaków jako szkodniki o kilkuletnim cyklu rozwojowym, najliczniejsze na glebach lekkich i przy zachwaszczeniu perzem — czyli w warunkach typowych dla stanowisk sosnowych.

Zagrożenia opisane dla rodzaju — przy konkretnym gatunku i odmianie nasilenie bywa inne.

Odmiany

Odmiany dziedziczą zalecenia po gatunku; różnią się pokrojem, barwą i wysokością.

Sosna kosodrzewina 'Albospicata Domschke' Pinus mugo 'Albospicata Domschke'
Sosna kosodrzewina 'Allgäu' Pinus mugo 'Allgäu'
Sosna kosodrzewina 'Alpenzwerg' Pinus mugo 'Alpenzwerg'
Sosna kosodrzewina 'Benjamin' Pinus mugo 'Benjamin'
Sosna kosodrzewina 'Billabong' Pinus mugo 'Billabong'
Sosna kosodrzewina 'Boži Dar' Pinus mugo 'Boži Dar'
Sosna kosodrzewina 'Brevifolia' Pinus mugo 'Brevifolia'
Sosna kosodrzewina 'Bubikopf' Pinus mugo 'Bubikopf'
Sosna kosodrzewina 'Butschegy' Pinus mugo 'Butschegy'
Sosna kosodrzewina 'Caravanek' Pinus mugo 'Caravanek'
Sosna kosodrzewina 'Carsten' Pinus mugo 'Carsten'
Sosna kosodrzewina 'Color Island' Pinus mugo 'Color Island'
Sosna kosodrzewina 'Columbo' Pinus mugo 'Columbo'
Sosna kosodrzewina 'Compacta' Pinus mugo 'Compacta'
Sosna kosodrzewina 'Corley's Mat' Pinus mugo 'Corley's Mat'
Sosna kosodrzewina 'Dezember Gold' Pinus mugo 'Dezember Gold'
Sosna kosodrzewina 'Echiniformis' Pinus mugo 'Echiniformis'
Sosna kosodrzewina 'Fischleinboden' Pinus mugo 'Fischleinboden'
Sosna kosodrzewina 'Frisby' Pinus mugo 'Frisby'
Sosna kosodrzewina 'Frisia' Pinus mugo 'Frisia'
Sosna kosodrzewina 'Frühlingsgold' Pinus mugo 'Frühlingsgold'
Sosna kosodrzewina 'Gnom' Pinus mugo 'Gnom'
Sosna kosodrzewina 'Golden Glow' Pinus mugo 'Golden Glow'
Sosna kosodrzewina 'Goldstar' Pinus mugo 'Goldstar'
Sosna kosodrzewina 'Green Column' Pinus mugo 'Green Column'
Sosna kosodrzewina 'Grüne Welle' Pinus mugo 'Grüne Welle'
Sosna kosodrzewina 'Heideperle' Pinus mugo 'Heideperle'
Sosna kosodrzewina 'Heinis Triumph' Pinus mugo 'Heinis Triumph'
Sosna kosodrzewina 'Hesse' Pinus mugo 'Hesse'
Sosna kosodrzewina 'Hnizdo' Pinus mugo 'Hnizdo'
Sosna kosodrzewina 'Humpy' Pinus mugo 'Humpy'
Sosna kosodrzewina 'Hvozdany' Pinus mugo 'Hvozdany'
Sosna kosodrzewina 'Iseli White Bud' Pinus mugo 'Iseli White Bud'
Sosna kosodrzewina 'Jakobsen' Pinus mugo 'Jakobsen'
Sosna kosodrzewina 'Jalubi' Pinus mugo 'Jalubi'
Sosna kosodrzewina 'Ježek' Pinus mugo 'Ježek'
Sosna kosodrzewina 'Kafumbi' Pinus mugo 'Kafumbi'
Sosna kosodrzewina 'Kissen' Pinus mugo 'Kissen'
Sosna kosodrzewina 'Kleiner Prinz' Pinus mugo 'Kleiner Prinz'
Sosna kosodrzewina 'Kleiner Wimbachii' Pinus mugo 'Kleiner Wimbachii'
Sosna kosodrzewina 'Knapenburg' Pinus mugo 'Knapenburg'
Sosna kosodrzewina 'Kobold' Pinus mugo 'Kobold'
Sosna kosodrzewina 'Kokarde' Pinus mugo 'Kokarde'
Sosna kosodrzewina 'Kostelniček' Pinus mugo 'Kostelniček'
Sosna kosodrzewina 'Krauskopf' Pinus mugo 'Krauskopf'
Sosna kosodrzewina 'Kuck's Minimops' Pinus mugo 'Kuck's Minimops'
Sosna kosodrzewina 'Laurin' Pinus mugo 'Laurin'
Sosna kosodrzewina 'Leucolike' Pinus mugo 'Leucolike'
Sosna kosodrzewina 'Lilliput' Pinus mugo 'Lilliput'
Sosna kosodrzewina 'Litomyšl' Pinus mugo 'Litomyšl'
Sosna kosodrzewina 'Little Delight' Pinus mugo 'Little Delight'
Sosna kosodrzewina 'Little Goldstar' Pinus mugo 'Little Goldstar'
Sosna kosodrzewina 'Little Lady' Pinus mugo 'Little Lady'
Sosna kosodrzewina 'Mala Falica' Pinus mugo 'Mala Falica'
Sosna kosodrzewina 'March' Pinus mugo 'March'
Sosna kosodrzewina 'Michal' Pinus mugo 'Michal'
Sosna kosodrzewina 'Miniglobus' Pinus mugo 'Miniglobus'
Sosna kosodrzewina 'Minikin' Pinus mugo 'Minikin'
Sosna kosodrzewina 'Mini Mops' Pinus mugo 'Mini Mops'
Sosna kosodrzewina 'Mops' Pinus mugo 'Mops'
Sosna kosodrzewina 'Mops Midget' Pinus mugo 'Mops Midget'
Sosna kosodrzewina 'Nerost' Pinus mugo 'Nerost'
Sosna kosodrzewina 'Ophir' Pinus mugo 'Ophir'
Sosna kosodrzewina 'Orange Sun' Pinus mugo 'Orange Sun'
Sosna kosodrzewina 'Pal Maleter' Pinus mugo 'Pal Maleter'
Sosna kosodrzewina 'Paradekissen' Pinus mugo 'Paradekissen'
Sosna kosodrzewina 'Peterle' Pinus mugo 'Peterle'
Sosna kosodrzewina 'Picobello' Pinus mugo 'Picobello'
Sosna kosodrzewina 'Prof. Scholz' Pinus mugo 'Prof. Scholz'
Sosna kosodrzewina 'Pyramidalis' Pinus mugo 'Pyramidalis'
Sosna kosodrzewina 'Pyramidata' Pinus mugo 'Pyramidata'
Sosna kosodrzewina 'Rejvíz' Pinus mugo 'Rejvíz'
Sosna kosodrzewina 'Rigi' Pinus mugo 'Rigi'
Sosna kosodrzewina 'Rositech' Pinus mugo 'Rositech'
Sosna kosodrzewina 'San Sebastian' Pinus mugo 'San Sebastian'
Sosna kosodrzewina 'Schweizer Tourist' Pinus mugo 'Schweizer Tourist'
Sosna kosodrzewina 'Sherwood Compact' Pinus mugo 'Sherwood Compact'
Sosna kosodrzewina 'Slowmound' Pinus mugo 'Slowmound'
Sosna kosodrzewina 'Sunshine' Pinus mugo 'Sunshine'
Sosna kosodrzewina 'Teeny' Pinus mugo 'Teeny'
Sosna kosodrzewina 'Trompenburg' Pinus mugo 'Trompenburg'
Sosna kosodrzewina 'Tukan' Pinus mugo 'Tukan'
Sosna kosodrzewina 'Tyller' Pinus mugo 'Tyller'
Sosna kosodrzewina 'Uncinata Compacta' Pinus mugo 'Uncinata Compacta'
Sosna kosodrzewina 'Varella' Pinus mugo 'Varella'
Sosna kosodrzewina 'Walch' Pinus mugo 'Walch'
Sosna kosodrzewina 'White Tip' Pinus mugo 'White Tip'
Sosna kosodrzewina 'Winter Gold' Pinus mugo 'Winter Gold'
Sosna kosodrzewina 'Winter Sun' Pinus mugo 'Winter Sun'
Sosna kosodrzewina 'Winzing' Pinus mugo 'Winzing'
Sosna kosodrzewina 'Zundert' Pinus mugo 'Zundert'

Dane o tej roślinie pochodzą z: Mrozoodporność wyprowadzona z zasięgu naturalnego (GBIF × CHELSA), PLANTS Database, Plant Finder, Serwisy Cooperative Extension amerykańskich uczelni, TRY Plant Trait Database (wydanie 6.0), TRY — Categorical Traits Dataset, Wikidata, Wikipedia (polska), Zielony Ogródek — katalog roślin, Zrejonizowany dobór drzew i krzewów do uprawy w Polsce. Pełny wykaz z licencjami: źródła danych.